Wynik lipidogramu jest podwyższony, a w kuchni od razu pojawia się pytanie, czy odstawić tłuszcz, pieczywo czy może poranną kawę z syropem. Najczęściej trójglicerydy obniża ograniczenie alkoholu i słodkich, rafinowanych węglowodanów, ale właściwy plan zależy też od wysokości wyniku i jego przyczyny.

Największy efekt zwykle zaczyna się od napojów, alkoholu i przyczyny wyniku
- Ogranicz słodkie napoje, słodycze i produkty z białej mąki, a częściej wybieraj warzywa, strączki i pełne ziarna.
- Przy wysokich trójglicerydach odstaw alkohol, zamiast zakładać, że mała porcja nie wpłynie na wynik.
- Suplement z olejem rybim nie jest zamiennikiem leku na receptę ani konsultacji.
- Bardzo wysoki wynik wymaga kontaktu z lekarzem, bo sama zmiana jadłospisu może nie wystarczyć.
Najpierw ogranicz cukry płynne i alkohol
Najłatwiej przeoczyć to, co się pije. Słodzone napoje, energetyki, słodka kawa, nektary i alkohol mogą dostarczać dużej porcji cukrów lub energii, a ich ograniczenie często jest prostszym pierwszym krokiem niż układanie od zera całej diety. Zacznij od napojów, które pijesz regularnie, i sprawdź, czy można zastąpić je wodą, niesłodzoną herbatą albo kawą bez syropu.
Przy wysokich trójglicerydach alkohol może mocno podbijać wynik; słodki drink łączy przy tym alkohol z cukrem. Polskie Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej opisuje, jak alkohol i cukry proste sprzyjają syntezie trójglicerydów w wątrobie. Przy znacznie podwyższonym wyniku bezpieczniejszym wyborem jest abstynencja, a nie poszukiwanie „lżejszego” alkoholu.
Drugi ruch to zamiana słodkich płatków, białego pieczywa i dużych porcji słodyczy na owsiankę bez dosładzania, pieczywo pełnoziarniste, kaszę lub strączki. Owoce mogą zostać w jadłospisie, ale sok łatwo wypić szybciej i w większej ilości niż zjeść całe owoce. Nie trzeba automatycznie usuwać wszystkich węglowodanów; lepiej ograniczyć przede wszystkim cukier dodany i produkty mocno oczyszczone.
Wysoki wynik nie oznacza, że trzeba wyeliminować każdy tłuszcz
Po wyniku z laboratorium częstym odruchem jest rezygnacja z oliwy, orzechów i ryb. Tymczasem ograniczanie tłuszczu do bardzo niskiego poziomu dotyczy szczególnych sytuacji, a nie każdej osoby z podwyższonymi trójglicerydami. Przy zwykłym podwyższeniu ważniejszy bywa nadmiar cukrów, alkoholu i kalorii niż sam fakt, że posiłek zawiera tłuszcz.
Polskie wytyczne lipidologiczne rozróżniają umiarkowane podwyższenie trójglicerydów od ciężkiej hipertriglicerydemii związanej z obecnością chylomikronów. W dokumencie PTL/KLRwP/PTK/PTDL/PTD/PTNT dotyczącym zaburzeń lipidowych w Polsce próg ciężkiej postaci określono jako powyżej 885 mg/dl. Przy tak wysokich wartościach zalecenia żywieniowe mogą obejmować silne ograniczenie tłuszczu i wymagają prowadzenia przez lekarza, bo celem jest między innymi zmniejszenie ryzyka ostrego zapalenia trzustki.
Przy mniej skrajnych wynikach zwykle lepiej zastępować tłuszcze nasycone, na przykład z tłustych mięs i części przetworów, tłuszczami nienasyconymi z ryb, oliwy, orzechów czy pestek. Uważam, że radykalne „zero tłuszczu” bez zaleceń lekarza łatwo prowadzi do niepotrzebnych restrykcji i odciąga uwagę od słodzonych napojów oraz alkoholu.
Ruch i stopniowa redukcja masy ciała mogą poprawić wynik
Jeśli występuje nadwaga, nawet umiarkowana redukcja masy ciała może pomóc obniżyć stężenie trójglicerydów. W podsumowaniu zaleceń American College of Cardiology połączenie aktywności fizycznej z redukcją masy ciała o 5-10% wiąże się z obniżeniem trójglicerydów nawet o 20%. To wynik możliwy, nie obietnica identycznego efektu u każdej osoby.
Ruch nie musi zaczynać się od intensywnych treningów. Regularny szybki marsz, jazda na rowerze albo pływanie są praktycznym sposobem, by zwiększyć tygodniową aktywność; jeśli dotąd ruchu było mało, zacznij od krótszych odcinków i wydłużaj je stopniowo. Powtarzalność zwykle łatwiej utrzymać niż nagły, wyczerpujący plan, który po kilku dniach przestaje pasować do codzienności.
Suplement omega-3 nie zastępuje leczenia wysokich trójglicerydów
Ryby morskie mogą być częścią zdrowego jadłospisu, ale kapsułka kupiona bez recepty nie jest odpowiednikiem leku. Preparaty różnią się składem i ilością EPA oraz DHA, a ich jakość i zastosowanie nie są takie same jak w przypadku produktów leczniczych. Nie dobieraj samodzielnie wysokiej dawki omega-3, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki lub wynik jest bardzo podwyższony.
Narodowe Centrum Zdrowia Komplementarnego i Integracyjnego podkreśla, że leki omega-3 na receptę różnią się od typowych suplementów składem, badaniem i regulacją. Przy utrzymujących się wysokich wartościach lekarz może rozważyć leki, w tym preparat omega-3 na receptę lub fibrat; wybór zależy od wyniku, ryzyka i pozostałych chorób. Suplement diety nie powinien opóźniać konsultacji.
Wynik powyżej 500 mg/dl wymaga sprawdzenia przyczyny
Podwyższone trójglicerydy bywają związane z dietą, ale mogą też towarzyszyć źle kontrolowanej cukrzycy, niedoczynności tarczycy, chorobom nerek lub wątroby, a także wynikać z działania niektórych leków. Przyczyną może być również skłonność rodzinna. Nie odstawiaj samodzielnie leków, nawet jeśli podejrzewasz, że wpływają na wynik; omów to z osobą prowadzącą leczenie.
Próg 500 mg/dl jest tu sygnałem do szybkiej oceny medycznej, a nie progiem, przy którym można czekać na efekt diety przez dłuższy czas. Zalecenia kliniczne Amerykańskiego Towarzystwa Endokrynologicznego wskazują na ocenę przyczyn wtórnych i rozważenie leczenia farmakologicznego przy stężeniu na czczo powyżej tego poziomu. W Polsce ciężką postać w przywołanych wytycznych lipidologicznych określono innym progiem, dlatego nie należy samodzielnie interpretować wyniku według jednej granicy.
| Sytuacja | Możliwa przyczyna lub skutek | Co zrobić |
|---|---|---|
| Wynik podwyższony, regularne słodzone napoje lub słodycze | Nadmiar cukrów prostych może sprzyjać produkcji trójglicerydów w wątrobie | Ogranicz słodkie napoje i cukier dodany; omów wynik podczas kontroli |
| Wysokie trójglicerydy i częste picie alkoholu | Alkohol może dodatkowo zwiększać stężenie, szczególnie przy dużych wartościach | Odstaw alkohol i skontaktuj się z lekarzem w sprawie dalszego postępowania |
| Wynik na czczo powyżej 500 mg/dl | Może być potrzebna ocena przyczyn wtórnych i leczenie, by ograniczyć ryzyko powikłań | Skontaktuj się z lekarzem możliwie szybko; nie czekaj wyłącznie na efekt zmian w diecie |
| Wysoki wynik połączony z nowym lekiem lub zmianą dawki | Niektóre leki mogą wpływać na stężenie trójglicerydów | Przekaż lekarzowi listę stosowanych leków; nie zmieniaj ich samodzielnie |
Gdy wynik jest bardzo wysoki, a do tego pojawia się silny ból brzucha, nudności lub wymioty, potrzebna jest pilna pomoc medyczna. Zmiana jadłospisu nie zastępuje wtedy oceny lekarskiej.
Najrozsądniej zacząć od jednej zmiany, ale sprawdzić cały obraz
Jeśli wynik jest umiarkowanie podwyższony, zacznij od ograniczenia słodzonych napojów i alkoholu, zamień część produktów z białej mąki na pełnoziarniste i dodaj regularny ruch. Gdy wynik jest wysoki, szczególnie powyżej 500 mg/dl na czczo, nie odkładaj konsultacji na czas, aż dieta „zadziała”. Trzeba wtedy sprawdzić także możliwe przyczyny zdrowotne i potrzebę leczenia.
Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani dietetyka. Skonsultuj wynik, szczególnie jeśli jest bardzo wysoki, przyjmujesz leki lub masz cukrzycę, chorobę tarczycy, nerek albo wątroby; plan leczenia powinien uwzględniać całą sytuację zdrowotną.